درسنامه آموزشی علوم و فنون ادبی (2) کلاس یازدهم رشته انسانی و معارف

در بیت:

واژهٔ «ایران» در معنایی غیر از معنای خودش به‌کار رفته است. ایران، معنایی حقیقی دارد که همان مفهوم «کشور ایران»، وطن و محل زندگی ما است؛ امّا در این بیت معنای واقعی کشورمان ایران مورد نظر نیست؛ بلکه معنایی دیگر یعنی «سپاه یا مردم ایران» مورد نظر شاعر بوده است.

مجاز، کاربرد واژه، در  غیر حقیقی آن است. کاربرد کلمات در معنای مجازی در زبان محاوره و گفت‌وگوی روزانه بسیار است. وقتی می‌گوییم: «حوض بزرگ است»، «حوض» در معنای اصلی خود به کار رفته است؛ اما هنگامی که می‌گوییم: «حوض یخ زد»، منظور آب حوض است؛ به‌عبارت دیگر، واژهٔ حوض را که معنایی حقیقی یا اصلی دارد، به‌کار برده و آب را که معنای غیرحقیقی آن است، اراده کرده‌ایم.

البته دریافت معنی غیرحقیقی واژه بر اساس «علاقه یا پیوند» بین آن معنا با معنای حقیقی به ذهن می‌آید و همچنین لازم است «قرینه‌ای» در کلام باشد تا معنای غیر حقیقی (مجازی) دریافت شود. علاقه، رابطه و پیوندی است که میان معنای حقیقی و غیرحقیقی یک واژه وجود دارد و قرینه، نشانه‌ای در کلام است که ذهن خواننده را از معنای حقیقی دور می‌سازد و به‌سوی معنای غیرحقیقی آن سوق می‌دهد.

در جمله‌ٔ بالا، «حوض» در معنای «آب» به‌کار رفته و «یخ زدن» قرینه‌ای است که ما را از معنای اصلی آن دور می‌کند. بین «حوض» و «آب حوض» نیز علاقه و پیوندی هست که حوض را گفته‌ایم و آب حوض را اراده کرده‌ایم.

وقتی می‌گوییم: ماه، دشت لاله‌ها را روشن کرده بود، منظور از ماه، نور ماه است که قرینهٔ «روشن کردن» ما را از معنای حقیقی ماه به مفهوم غیر حقیقی یعنی نور ماه کشانده است. همچنین بین ماه و نور ماه نیز علاقه و پیوندی هست که ما را از لفظ ماه به نور ماه رهنمون می‌سازد.

در مثال: جهان خوردم و کارها راندم.

بیهقی

جهان در معنای اصلی خود نیست و نعمت‌های جهان منظور است که این کاربرد را از قرینهٔ «خوردن» متوجّه می‌شویم. بین واژهٔ جهان و نعمت‌های جهان نیز پیوند وجود دارد.

همچنین در بیت زیر واژهٔ «بیت» کاربرد مجازی دارد:

معنای حقیقی یا اصلی: کوچک‌ترین واحد کلام موزون و شاعرانه
معنای غیرحقیقی: سخن شاعرانه.

چنین کاربردهایی را در سخن شاعرانه و نیز کلام عادی بسیار سراغ داریم، زبان فارسی به‌طور گسترده از معانی مجازی در ادای مقاصد خویش بهره می‌گیرد.

در بیت زیر سه واژه در معنای غیرحقیقی یا مجازی به کار رفته‌اند:

در معنای مجازی، گاهی نیز واژه‌ای را به کمک علاقهٔ شباهت، به جای واژهٔ دیگر به‌کار می‌برند؛ برای مثال، به‌جای چشم، به‌دلیل شباهت آن با گل نرگس، می‌گویند. نرگس؛ یعنی واژه‌ای را به‌دلیل شباهت به‌جای واژه‌ای دیگر به کار می‌گیرند؛ این‌گونه کاربرد مجاز، مهم‌ترین نوع مجاز است:

معنای حقیقی نرگس، گلی با گلبرگ‌های سفید و معنای غیر حقیقی آن «چشم» می‌باشد.